اگزوزوم‌های مشتق از شیر: رویکردهای بهینه استخراج، مشخصه‌یابی پروتئومیک، پایداری و کاربردهای زیست‌دارویی

چکیده

زمینه. اگزوزوم‌ها به‌عنوان وزیکول‌های نانومتری، نقشی محوری در ارتباطات بین‌سلولی ایفا می‌کنند و در این میان، شیر پستانداران به دلیل ایمنی، دسترسی آسان و صرفه اقتصادی، منبعی ایده‌آل برای تولید آن‌ها محسوب می‌شود. با وجود رشد مطالعات در این حوزه، شواهد موجود به‌دلیل ناهمگونی در منابع زیستی، پروتکل‌های جداسازی، معیارهای خلوص و ارزیابی پایداری، پراکنده است. این مقاله مروری ضمن پر کردن این شکاف تحقیقاتی، به مقایسه‌ای انتقادی و نظام‌مند میان منابع مختلف شیر و روش‌های جداسازی (از منظر خلوص، بازده، ظرفیت پروتئومیک، پایداری و کاربردهای ترجمه‌ای) می‌پردازد تا پتانسیل‌های زیست‌پزشکی این نانووزیکول‌ها را تبیین کند. روش‌کار. در این مطالعه مرور تحلیلی داده­های مربوطه با جستجوی کلیدواژه­های اگزوزوم­های مشتق از شیر، منابع، رویکرد استخراج، پروتئومیک، پایداری، کاربرد زیست دارویی، در پایگاه­های اطلاعاتی وب آو ساینس، پاب­مد، مدلاین و اسکاپوس بدون محدودیت زمانی آغازین تا جولای 2026 انجام شده است. تمامی منابع مرتبط با مطالعات تجربی وارد مطالعه شده و منابعی که حاوی متن کامل نبودند از مطالعه خارج شدند. یافته‌ها. مرور مطالعات نشان داد که اگزوزوم‌های مشتق از شیر توانایی عبور از سدهای زیستی، ورود به سلول‌ها و انتقال محموله‌های زیستی شامل پروتئین‌ها، mRNA، miRNA و لیپیدها را دارند و می‌توانند عملکرد سلول‌های گیرنده را تعدیل کنند. همچنین، وجود آلاینده‌ها بر خلوص اگزوزوم‌ها اثرگذار بوده و به‌کارگیری روش‌های جداسازی قابل‌تکرار مانند سانتریفیوژ تفاضلی، اولتراسانتریفیوژ با گرادیان چگالی، کروماتوگرافی حذف اندازه و رسوب‌دهی ExoQuick برای دستیابی به خلوص بالا ضروری است. مطالعات پروتئومیک مبتنی بر LC‑MS/MS امکان شناسایی دقیق ترکیبات اگزوزومی و درک بهتر زیست‌تولید و عملکرد آن‌ها را فراهم کرده‌اند. همچنین، شواهد نشان می‌دهد اگزوزوم‌های شیر در شرایط دمایی و محیط‌های شبیه‌سازی‌شده گوارشی از پایداری مناسبی برخوردارند و از محموله خود محافظت می‌کنند. پژوهش‌های پیش‌بالینی نیز بر نقش زیست‌فعال و ظرفیت دارورسانی این اگزوزوم‌ها در کاربردهای درمانی و همچنین به‌عنوان نشانگرهای زیستی غیرتهاجمی تشخیص بیماری‌ها تأکید دارند. نتیجه‌گیری. اگزوزوم‌های مشتق از شیر به‌دلیل پایداری زیستی، ظرفیت انتقال مؤثر محموله‌های مولکولی و زیست‌سازگاری بالا، گزینه‌ای امیدبخش در کاربردهای زیست‌پزشکی و سامانه‌های نوین دارورسانی به‌شمار می‌روند. با این حال، استانداردسازی روش‌های جداسازی و ارزیابی‌های بالینی بیشتر برای بهره‌برداری درمانی آن‌ها ضروری است. پیامدهای عملی. اگزوزوم‌های مشتق از شیر می‌توانند به‌عنوان نانوحامل‌های طبیعی، ایمن و زیست‌سازگار برای انتقال داروها و مولکول‌های زیستی مورد استفاده قرار گیرند. پایداری مناسب و توانایی عبور از سدهای زیستی، این ساختارها را به گزینه‌ای امیدبخش برای توسعه سامانه‌های نوین دارورسانی، غذاهای فراسودمند و نشانگرهای زیستی غیرتهاجمی در تشخیص بیماری‌ها تبدیل می‌کند.

کلید واژه ها: اگزوزوم های مشتق از شیر, منابع, رویکرد استخراج, پروتئومیک, پایداری, کاربرد زیست دارویی